Hoe de NBA met AI omgaat: leidraden, taskforce en risico's

1. De kern: leidraden van de NBA, verwachtingen van de AFM

Er wordt vaak beweerd dat de NBA "nog niets" over AI heeft. Dat is niet waar, en het is een dure misvatting: er ligt inmiddels materiaal waar je je kantoorbeleid direct op kunt bouwen. Wat er níet is, is een bindende verordening of standaard die specifiek over AI gaat. Dat verschil bepaalt hoe je alles hieronder moet lezen.

Ter kalibratie van de urgentie: volgens de MKB Barometer van Exact — een onderzoek onder ruim 1.700 Nederlandse mkb-ondernemers, zoals gerapporteerd door accountant.nl in juni 2026 — heeft AI bij 78% van de kantoren een voet tussen de deur, terwijl bijna de helft zegt niet te weten hoe ze het maximale eruit moeten halen. Het aantal kantoren dat AI gebruikt is dus groter dan het aantal dat er beleid voor heeft.

2. Wie de NBA is en wat dat voor jou betekent

De NBA — de Koninklijke Nederlandse Beroepsorganisatie van Accountants — is bij wet ingesteld. Lidmaatschap is niet vrijwillig: elke RA en AA staat ingeschreven, en zonder inschrijving mag je de titel niet gebruiken. De ledenvergadering stelt de verordeningen vast waar je aan gebonden bent.

Drie verhoudingen die je moet kennen als je nadenkt over AI-verantwoording:

• De NBA toetst je kwaliteit. De kwaliteitstoetsingen lopen via de NBA, en herhaald falen leidt tot een tuchtklacht. Sinds een toetsingsarrangement met het Bureau Financieel Toezicht uit 2022 is een aparte BFT-toetsing niet meer nodig.
• Het tuchtrecht loopt via de Accountantskamer. Die toetst aan de wet en de verordeningen — niet aan een leidraad. Zie paragraaf 5.
• De AFM houdt toezicht op wettelijke controles en is de partij die op AI-gebruik het meest concrete verwachtingskader heeft neergelegd. Er is bovendien spanning tussen beide: de AFM pleitte in juni 2025 voor herintroductie van een goedkeuringsvereiste voor de beroepsreglementering van de NBA.

Nog een ontwikkeling om in de gaten te houden: de ledenvergadering nam in juni 2026 de Verordening accountancysector 2026 aan, vooruitlopend op de Wijzigingswet accountancysector die in januari 2027 wordt verwacht. Dat raakt de structuur van het beroep, niet direct AI — maar het betekent dat er in 2027 op meerdere fronten tegelijk verandert.

3. De twee AI-leidraden en de Taskforce AI

De Taskforce AI

De NBA heeft een Taskforce AI, onderdeel van de kerngroep Accounttech, met als opdracht het gebruik van AI onder accountants te bevorderen én hen te helpen AI verantwoord in te zetten. De taskforce staat onder leiding van Giel Dirkx en heeft zeven leden: Christiaan Dommerholt, Ilse van der Salm, John Donners, Gerke van Garderen, Ron Slagter, Olaf de Vriend en Marcel Bongers. Bewust zijn zowel openbaar accountants als accountants in business betrokken. Contactpersoon is Age Lammers, projectleider Accounttech.

Leidraad: AI in Control (13 november 2024)

De eerste leidraad, uitgebracht door de NBA-kerngroep Accounttech / Taskforce AI. De insteek staat in de eigen omschrijving: "Ook accountants komen steeds vaker in aanraking met Artificial Intelligence (AI). Deze technologie biedt enorm veel mogelijkheden, maar vraagt ook om een goede beheersing."

Het doel is expliciet praktisch: "De Leidraad AI in Control geeft je als accountant handvatten om AI beter te beheersen", plus het aanmoedigen van gesprek met belanghebbenden over AI-implementatie. De doelgroep is breder dan alleen de controlerend accountant: ook wie verantwoordelijk is voor AI-systemen en hun implementatie, het management, en toezichthoudende organen. De leidraad is als pdf te downloaden en werd op 28 november 2024 op een symposium gepresenteerd, met drie downloadbare presentaties (waaronder een parallelsessie over data-driven auditing en een over de Taskforce AI zelf).

Leidraad 2: AI toegepast (1 juni 2026)

De opvolger, en het belangrijkste NBA-document over AI dat er op dit moment is. Uitgebracht door NBA Accounttech samen met NOREA, de beroepsorganisatie van IT-auditors. Dat is een betekenisvolle combinatie: het legt de brug tussen de accountant die op AI-output moet vertrouwen en de IT-auditor die de werking ervan moet kunnen beoordelen.

De leidraad geeft volgens de eigen omschrijving richting aan professionals die lid zijn van de NBA en NOREA bij het praktische gebruik van AI, en bestaat uit twee delen:

De leidraad is gepresenteerd op een symposium op 4 juni 2026, georganiseerd door NOREA en de NBA-kerngroep Accounttech; de presentatie is als pdf te downloaden.

Handleiding verantwoord gebruik van AI in de praktijkopleiding (1 juli 2025)

Minder bekend maar relevant als je trainees hebt: de Raad voor de Praktijkopleidingen bracht een handleiding uit die "houvast biedt bij het verantwoord inzetten van AI — tijdens de opleiding én in de latere beroepspraktijk". Doel: "trainees en begeleiders ondersteunen bij een doordachte en integere toepassing van AI", met aandacht voor bewustzijn van de impact van AI en de vaardigheden voor effectief en ethisch gebruik. Er is een aparte toelichting van de NBA bij beschikbaar.

En verder

De NBA-commissie mkb vroeg in juli 2026 expliciet aandacht voor AI in de mkb-praktijk. De insteek is niet de technologie maar de toepasbaarheid: oplossingen moeten "werkbaar en betaalbaar zijn voor kantoren van verschillende omvang". Dezelfde commissie vroeg om duidelijkheid over hoe het toezicht op de NVKM-implementatie bij kantoren van verschillende grootte vorm krijgt. Dat is precies de vraag uit paragraaf 7.

Daarnaast houdt het vakblad accountant.nl een doorlopend AI-dossier bij, met tientallen items alleen al in de zomer van 2026, en waren de ledenbijeenkomsten van december 2025 volledig aan AI, professioneel oordeel en vakmanschap gewijd.

4. De AFM: drie principes en twaalf bouwstenen

Een leidraad zegt wat verstandig is. Een toezichthouder zegt waar je op wordt getoetst. Voor kantoren met een wettelijke controletaak is dit dus het scherpste kader.

Drie principes (november 2025)

Generatieve AI kan de accountant volgens de AFM "uitstekend ondersteunen, mits het gebruik verantwoord en transparant is". De drie voorwaarden, geformuleerd door AFM-toezichthouder Sean Weggelaar:

1. De mens moet onderdeel blijven van het proces.
2. Uitkomsten moeten controleerbaar en traceerbaar zijn.
3. De technologie moet zorgvuldig en veilig worden ingericht.

De AFM benoemt daarbij expliciet als zorg: hoe lang klantdata in AI-omgevingen bewaard blijft, welke versleuteling wordt gebruikt, en — letterlijk — "Wat doet de leverancier met je gegevens?" Dat is precies de vragenlijst uit AI-leveranciers kiezen. De AFM hanteert bovendien de brede AI-definitie van de Europese Commissie, inclusief machine learning: het gaat dus niet alleen om chatbots.

Het rapport "12 bouwstenen voor beheerst gebruik van audit-tooling" (AFM, december 2025)

De AFM publiceerde twaalf bouwstenen, met domeinen die lopen van informatiebeveiliging en datavalidatie tot kennisontwikkeling en de opvolging van tooluitkomsten. De waarschuwing daarbij is scherp: dat fundament "ontbreekt vaak of is slechts deels aanwezig".

Toezichthouder Arnold Pureveen presenteerde die bouwstenen op een NBA-ledenbijeenkomst als een jengatoren: haal er één element uit en het geheel wordt instabiel. Zijn framing van het belang: accountants handelen in geloofwaardigheid, opgebouwd uit onafhankelijkheid, betrouwbaarheid en deskundigheid.

De vijf risico's die de AFM benoemt

5. De risico's die het beroep zelf benoemt

Wat AI doet met het professionele oordeel

Anna Gold, hoogleraar auditing aan de VU, stelde op de NBA-ledenbijeenkomst de centrale vraag: wat doet AI met het professionele oordeel van de accountant? Onderzoek identificeert daarbij twee tegengestelde risico's, en dat is het interessante:

• Over-reliance — te veel leunen op algoritmische output, waardoor de accountant blind wordt voor context.
• Algo-aversie — scepsis tegenover algoritmen ondanks dat ze beter presteren.

Beide zijn een probleem, en dat betekent dat "meer vertrouwen" of "minder vertrouwen" geen bruikbaar beleid is. Wat wél werkt is gericht vertrouwen: per taak vaststellen hoe betrouwbaar het is, en dat meten. Zie testen en blijven testen.

Deskilling — het risico met de langste horizon

Routinetaken vormen het fundament onder professioneel vakmanschap. Uit de discussie in het beroep komt het beeld dat AI moet functioneren als "coach on the job", niet als vervanger — en de zorg dat AI juist de onervaren accountants in opleiding treft. Wie nooit zelf duizend facturen heeft gecodeerd, mist het gevoel dat nodig is om te zien dat de duizendeneerste niet klopt.

Dat is geen argument tegen AI. Het is een argument om je opleidingsroute expliciet te herontwerpen in plaats van hem te laten uithollen. Dat is een besluit dat je nu neemt of over vijf jaar betreurt. Het is ook precies waarom de handleiding voor de praktijkopleiding uit paragraaf 3 bestaat.

De verantwoordelijkheid blijft bij de accountant

Vier onafhankelijke bronnen zeggen hetzelfde, in verschillende woorden:

"De tool kan nooit de verantwoordelijkheid van de externe accountant vervangen." — AFM

AI mag nooit een "black box" zijn, omdat validatie en menselijk oordeel de basis moeten blijven van het publieke vertrouwen. — NBA en NOREA, Leidraad 2: AI toegepast

"AI mag best een hulpmiddel zijn, maar geen hersenvervanger. De accountant blijft verantwoordelijk, ook bij inzet van AI." — accountant.nl

"You can't blame it on the box." — Mark Babington, directeur bij de Britse toezichthouder FRC

De tuchtzaak die de risicostructuur blootlegt

Er is nog geen tuchtrechtspraak over AI. Maar in juli 2026 legde de Accountantskamer een tijdelijke doorhaling van een jaar op aan een accountant-administratieconsulent die haar kwaliteitssysteem drie jaar lang liet falen. Wat daarbij meewoog: het te sterk leunen op de checklists van een serviceorganisatie — pas ingevoerd vlak vóór de hertoetsing — en het niet kunnen aantonen van zelfstandige vakbekwaamheid. De uitspraak was op het moment van schrijven nog niet definitief.

En de omgevingscijfers

De eerste drie cijfers komen uit de MKB Barometer van Exact, een onderzoek onder ruim 1.700 Nederlandse mkb-ondernemers, zoals gerapporteerd door accountant.nl op 25 juni 2026.

Daar komt een bevinding bij die je meteen naar je planning brengt: tijdsdruk vergroot het risico op AI-fouten bij accountants en advocaten. Dat is de reden waarom je AI-beleid niet in het piekseizoen wordt getest maar juist dán faalt — precies wanneer mensen naar de snelste route grijpen. Regel het buiten het seizoen.

6. De beroepsregels die AI-gebruik raken

Er is geen AI-verordening van de NBA. Wat er wél is, is bestaande regelgeving die volledig van toepassing blijft — en dát is waar het tuchtrecht aan toetst, niet aan een leidraad.

7. De NVKM per 1 januari 2027 — dit is je harde deadline

Dit is het belangrijkste praktische punt van deze pagina, en het wordt in AI-discussies vrijwel nooit gelegd.

Sinds 1 januari 2018 wordt de kwaliteit van accountantskantoren zonder wettelijke controleopdrachten getoetst op basis van de NVKS, de Nadere Voorschriften Kwaliteitssystemen. Per 1 januari 2027 wordt dat vervangen door de NVKM, de Nadere Voorschriften Kwaliteitsmanagement, met daaronder de standaarden voor kwaliteitsmanagement (SKM1, SKM2 en SKM3N). SKM1 is de Nederlandse vertaling van de internationale kwaliteitsmanagementstandaard ISQM 1 en kent acht componenten, waarvan zes kwaliteitsdoelstellingen met een risicoanalyse vereisen.

Wat er verandert, in de woorden van de vakpers: "van het afvinken van lijstjes naar bewust sturen op kwaliteit". Kantoren moeten niet alleen kunnen aantonen dat ze kwaliteit borgen, maar dat ze actief sturen op continue verbetering. Het stelsel is uitdrukkelijk bedoeld om schaalbaar en proportioneel te worden toegepast: een klein kantoor hoeft niet te doen wat een groot kantoor doet. Of daarbinnen een verlicht regime bestaat zoals onder de NVKS, verschilt per bron — check dat bij de NBA. Voor kleinere kantoren is er een stappenplan aangekondigd, en de commissie mkb heeft in juli 2026 juist om helderheid over dit punt gevraagd.

8. Permanente educatie en AI-vaardigheden

Het Nederlandse PE-systeem is sinds 1 januari 2019 outputgericht: geen vast urenaantal meer, maar een portfolio waarin je zelf leerdoelen formuleert. Dat portfolio bevat je leerdoelen, je werkzaamheden afgestemd op die doelen, de uitgevoerde en geplande PE-activiteiten, en een terugblik op de resultaten. Deadline is jaarlijks 31 januari en je bewaart het zes jaar. De NBA monitort via nalevingsverklaringen en periodieke toetsing. Per 1 januari 2026 is het PE-beleid vernieuwd, met ontwikkelthema's als nieuw element — en de SRA heeft AI als een van die thema's ingevuld (zie Hoe de SRA met AI omgaat).

Een incompleet PE-portfolio weegt zelfstandig mee in het tuchtrecht — dat was een van de tekortkomingen in de zaak uit paragraaf 5.

9. Internationaal: IESBA, IAASB en de Britse toezichthouder

De ethiekstandaard die er wél is

De IESBA, die de internationale ethiekcode voor accountants opstelt, publiceerde in april 2023 de Technology-related Revisions to the Code, effectief sinds 15 december 2024. Drie inhoudelijke pijlers:

1. De code sterker maken in het sturen van de houding en het gedrag van accountants bij het gebruik van technologie.
2. Versterkte richtsnoeren bij de beginselen vertrouwelijkheid en vakbekwaamheid en zorgvuldigheid, plus het omgaan met complexiteit.
3. Verduidelijking van wanneer een kantoor wél of niet een technologiegerelateerde niet-assurancedienst aan een controle- of assuranceklant mag leveren.

Dat derde punt is het antwoord op de onafhankelijkheidsvraag uit paragraaf 6: ja, technologiediensten aan een controleklant kunnen de onafhankelijkheid raken. Of en hoe de NBA deze wijzigingen in de Nederlandse onafhankelijkheidsregels heeft doorgevoerd, hebben wij niet kunnen vaststellen.

Aanvullend publiceerde de IESBA op 15 juli 2026 een stafpublicatie over emerging technologies, die AI, distributed ledger, machine learning, quantum computing en robotic process automation dekt. Die kiest bewust een benadering op basis van eigenschappen van technologie in plaats van per technologie — juist om houdbaar te blijven.

De controlestandaarden: nog in consultatie

Wat de Britten al wél hebben

De Britse toezichthouder FRC bracht in april 2026 richtlijnen uit voor het gebruik van AI bij controles en stelde daarmee de eerste toezichthouder op het accountantsberoep te zijn die dat doet. Die richtlijnen benoemen de risico's van hallucinaties, bias en het kritiekloos overnemen van output, met praktijkvoorbeelden als het samenvatten van bestuursnotulen en het beoordelen van contracten voor de omzetverantwoording.

En op Europees niveau

Accountancy Europe publiceerde in februari 2025 The EU AI Act: a guide for SME accountants, met een tienstappenchecklist. Inhoudelijk nuttig, met één belangrijke waarschuwing: die gids dateert van vóór het uitstel van juli 2026 en noemt dus verouderde data. Gebruik hem voor de inhoud, niet voor de tijdlijn — zie de actuele tijdlijn. De gids is bovendien eerlijk over zijn eigen beperking: de checklist stelt je niet in staat te bepalen of een onderneming aan de AI Act voldoet; bij twijfel is specialistische kennis nodig.

10. Wat dit concreet voor je kantoor betekent

En één advies over volgorde: begin met Leidraad 2: AI toegepast lezen, want dat is materiaal van je eigen beroepsorganisatie en het bevat praktijkcases. Toets je eigen inrichting daarna tegen de AFM-principes. En hang het geheel op aan je NVKM-implementatie, die je vóór 1 januari 2027 toch moet afronden. Dat is drie keer hetzelfde werk in één beweging.

11. Bronnen