Beroepsorganisaties en AI: wat NBA, SRA, Novaa en NOAB hebben vastgelegd

1. In één oogopslag: wie wat heeft

Vier organisaties, vier heel verschillende antwoorden op de vraag "wat moet ik met AI?". Als je bij meerdere bent aangesloten — en veel kantoren zijn dat — is het handig te weten waar je wat kunt halen. En als je bij géén ervan iets kunt halen, is het handig dat ook te weten, zodat je niet blijft wachten.

2. De vergelijking, punt voor punt

Wat er beschikbaar is per onderwerp

3. NBA — leidraden en een taskforce

De NBA heeft een Taskforce AI binnen de kerngroep Accounttech, onder leiding van Giel Dirkx, met zeven leden uit zowel de openbare praktijk als het bedrijfsleven. Daaruit zijn twee leidraden voortgekomen.

Leidraad: AI in Control (13 november 2024) geeft handvatten om AI beter te beheersen, gericht op accountants én op wie verantwoordelijk is voor AI-systemen, het management en toezichthoudende organen. Leidraad 2: AI toegepast (1 juni 2026) is samen met NOREA gemaakt, de organisatie van IT-auditors, en bestaat uit twee delen: randvoorwaarden en validatie, plus tientallen praktijkcases van journaliseren en contractreview tot fraudedetectie en ESG-rapportage.

AI mag voor NBA- en NOREA-leden nooit een "black box" zijn, omdat validatie en menselijk oordeel de basis moeten blijven van het publieke vertrouwen.
— NBA en NOREA, Leidraad 2: AI toegepast

Wat dit wel en niet is. Een leidraad is een hulpmiddel, geen norm. De bindende regels blijven de VGBA, de onafhankelijkheidsregels en de kwaliteitsstandaarden. Maar juist omdat het van je eigen beroepsorganisatie komt en openbaar is, is dit het meest bruikbare startpunt voor de meeste kantoren.

Volledige behandeling, inclusief de AFM-principes, het tuchtrecht en de NVKM per 2027: Hoe de NBA met AI omgaat.

4. SRA — het meeste materiaal

Vier whitepapers in mei tot juli 2026 (basisprincipes, wet- en regelgeving, kansen en risico's, in beleid), een aangekondigde praktijkhandreiking "AI in de praktijk", AI als een van de drie PE-ontwikkelthema's voor 2026 tot 2028, ruim vijftien cursussen in de categorie IT, AI en Data, gratis webinars met praktijkverhalen van leden, en een nieuwe Commissie IT en Data met AI in portefeuille.

De scherpste formulering die wij bij een beroepsorganisatie hebben aangetroffen staat in whitepaper 3: "Hoewel AI zeer waardevol kan zijn, bestaan er ook risico's bij het gebruiken van AI. De technologie werkt namelijk anders dan men gewend is van traditionele software."

Uit de eigen ledenenquête van augustus 2026: 77% van de SRA-kantoren gebruikt al AI of taalmodellen — 82% van de grote, 76% van de middelgrote en 75% van de kleine kantoren. Dat laatste cijfer is het interessantste: de adoptie is bij kleine kantoren bijna even hoog, terwijl de beheersing er per definitie lichter is.

De beperking: de whitepapers zitten achter de ledenlogin. Volledige behandeling in Hoe de SRA met AI omgaat.

5. Novaa — belangenbehartiging, geen kennisloket

Novaa is de omgedoopte Vereniging Novak: een vrijwillige belangenvereniging voor AA's en RA's in de mkb-praktijk, ruim 600 leden in 2019, zonder wettelijke status. Op de website hebben wij geen eigen gedragscode, kwaliteitstoetsing, PE-regeling of Wwft-kader aangetroffen; wat een lid bindt komt van de NBA en van de wet.

Over AI hebben wij niets publiek vastgelegd aangetroffen. Gerichte zoekopdrachten op "kunstmatige intelligentie", "digitalisering" en "AI-verordening" leverden nul resultaten op. Het enige AI-materiaal in deze kring komt van de gelieerde serviceorganisatie: twee opleidingsitems en één partnerbijdrage.

Dat is geen kritiek maar een vaststelling over de aard van de organisatie: het is een invloedslidmaatschap, geen kennisabonnement. Wel relevant: op de ledenvergadering van december 2025 is besloten tot verdere uitbouw naar een volwaardige beroepsorganisatie met een eigen AA-keurmerk. Dat keurmerk bestaat nog niet — en dus is AI-governance daarin nog een open veld.

Volledige behandeling in Hoe Novaa met AI omgaat.

6. NOAB — vroeg begonnen, daarna stil

De NOAB is de branchevereniging met keurmerk voor administratie- en belastingadvieskantoren, ruim duizend kantoren, en zij handhaaft dat keurmerk aantoonbaar: in januari 2026 werd het aspirant-lidmaatschap van dertien kantoren beëindigd, in oktober 2025 acht volwaardige lidmaatschappen.

Op AI was de NOAB juist vroeg: al in november 2023 startte een Community ChatGPT & AI, met leveranciersdagen waarop vijf concrete toepassingen zijn uitgewerkt — waaronder geautomatiseerde integriteitstoetsing bij cliëntacceptatie voor de Wwft. Maar sinds juli 2024 is er in de vindbare berichtgeving geen nieuwe AI-uiting, en er is geen risicoparagraaf: geen uitspraken over privacy, geheimhouding, verantwoordelijkheid of de AI-verordening.

Waar het keurmerk je AI-gebruik wél raakt: sinds januari 2026 zit Wwft-toezicht via een arrangement met het Bureau Financieel Toezicht structureel in de kwaliteitsbeoordelingen. Precies het domein van die uitgewerkte use case.

Volledige behandeling in Hoe de NOAB met AI omgaat.

7. En de partij die niemand kan negeren: de AFM

Geen van de vier organisaties heeft een bindende AI-norm gesteld. De concreetste verwachtingen komen van de toezichthouder. Voor kantoren met een wettelijke controletaak is dit dus het kader waaraan je wordt afgemeten; voor andere kantoren is het de facto de norm waaraan je door klanten en verzekeraars wordt vergeleken.

Daarnaast het rapport "12 bouwstenen voor beheerst gebruik van audit-tooling" (december 2025), met vijf expliciet benoemde risico's: datakwaliteit en de beheersing van de IT-omgeving, datalekkage, overreliance en hallucinaties, vaardighedentekort, en kennisverlies bij junioren. Vanaf 2026 scherpt de AFM het toezicht op dit punt aan.

8. Het patroon: iedereen agendeert, niemand normeert

Zet het naast elkaar en er ontstaat een consistent beeld.

• Niemand heeft een bindende AI-norm. Alle vier organisaties hebben hoogstens leidraden, whitepapers, cursussen of communities. Dat is geen nalatigheid: de bestaande normen — VGBA, kwaliteitsstandaarden, Wwft, AVG — zijn technologieneutraal en blijven onverkort gelden. Er is weinig reden om er een AI-verordening naast te leggen.
• Het accent verschuift van "wat is AI?" naar "hoe leg je het vast?". Zowel de NBA (validatie, geen black box) als de SRA (AI-register, evidence pack, audit trails) komt uit op documentatie en herleidbaarheid. Precies waar de AFM ook op zit.
• De adoptie loopt vóór op de beheersing, en dat weten alle partijen. 77 tot 78% van de kantoren gebruikt AI; ongeveer de helft weet niet hoe het beter kan. De AFM constateert dat het fundament "vaak ontbreekt of slechts deels aanwezig is".
• Het gat zit bij het kleine kantoor. Drie kwart van de kleine kantoren gebruikt AI, maar het uitgebreidste materiaal zit achter een login, en de twee organisaties met de meeste mkb-leden — Novaa en NOAB — hebben er niets over. Dat is de scherpste bevinding van dit hele overzicht.
• Er is geen gezamenlijk optreden. De vier organisaties werken op andere dossiers wel samen (horizontaal toezicht, box 3, mkb-standpunten), maar wij hebben geen enkel gezamenlijk AI-standpunt gevonden. Terwijl juist een gezamenlijk voorbeeld-AI-beleid en een gezamenlijke testset voor duizenden kantoren tegelijk werk zou schelen.

9. Wat je hiermee doet, ongeacht bij wie je bent aangesloten

Er is één ding dat bij geen van de vier organisaties bestaat en dat bijna elk kantoor nodig heeft: een werkbaar AI-beleid van één A4 met de bijhorende vastlegging. Dat kun je zelf maken, en het is minder werk dan het lijkt.

En één praktisch advies over volgorde: lees eerst Leidraad 2: AI toegepast, want dat is gratis, openbaar en vol praktijkcases. Toets je eigen inrichting daarna tegen de drie AFM-principes. Ben je SRA-lid, gebruik dan whitepaper 4 voor het stappenplan. Wacht in geen geval op een bindende norm van je koepel: die is er niet, en de verplichtingen die er wél zijn — de AI-verordening en de AVG — gelden nu al.

10. Bronnen